Logo-Ceraneum-color
Poniżej przedstawiamy listę tematów nadesłanych na panel naukowy Arabowie a Bizancjum. Na skrzyżowaniu religii, tradycji i kultur, stanowiący część XI Dni Arabskich, które odbędą się w dniach 20–21 maja 2014 w Łodzi:

  • Hassan Badawy (Aristotle University of Thessaloniki), Change and Continuity in the Islamic World. Religion, Society and State
    Institutions and traditions change in accordance with the changing conditions that cause their existence. But, the diachronic human values are a living embodiment of continuity beyond time, space, gender, faith and race.
    Islam as a religion includes diachronic and anachronistic data that correspond to the above mentioned perception. So, the religion of Islam transformed the polytheism of the Arabs and their multi-religiousness into an austere Arabic monotheism, which was globalized by its breakup into two Islam(s) as a result of the arab-islamic conquests.
    Islam as a model of social organization, from its very beginnings, transformed the basic structure of the Arab society, i.e. from the tribe into tribal allies, into the City-State, into Umma, into the “Society of Nations” (the Caliphate), into the Empire (Ottomans), into colonialism, into independent nation – States, into the today so-called Islamic world and last but not least into Islamic fundamentalism.
    Islam as politics passed through various phases of ideological metamorphosis; starting with a soft ideological confrontation with the ruling class of the city-state of Mecca. The establishment of Umma, as the first form of political organisation of Islam, led into a military clash with Mecca. The institution of Umma sets the foundations, for the first time in the history of the Arabs, of a common ideology under the umbrella of a common, but not mutually acceptable, political Authority in Medina.
    The death of Muhammad, shakes the foundations of the new political institutions. Abu Bakr restores the order and consolidates, for the first time (even with the military support), the new-born ideology, sealing and historically formalising, in this way, the genesis of the Arab nation.
    Changing capital requires changing ideology. Islam, for the years to come, imposes a central ideology on an immense Caliphate as well as a common tool of expression. Both ideology and language are a natural outcome of activating the two historical processes of
    Islamization and Arabization.
    The today map of the world of Islam clearly seems to reflect the pre-Islamic tribal one in its socio-economic and politico-ethical conditions.  
  • Marcin Böhm (Uniwersytet Opolski), Bizantyńskie morskie operacje wojskowe wymierzone w arabską Kretę w X wieku
    Kreta, jedna z najważniejszych bizantyńskich wysp, w wyniku działań muzułmańskich piratów została w IX wieku oderwana od Cesarstwa Bizantyńskiego. Nowi przybysze przy pomocy swoich okrętów dość skutecznie zdestabilizowali stosunki morskie na wewnętrznym akwenie Bizancjum, jakim było Morze Egejskie, przecinając morskie połączenia między Azją a Europą. Cesarstwo, otoczone przez wrogów, nie miało sił i środków, aby wypędzić nowych przybyszów, którzy stali się panami wyspy. Dopiero nowa dynastia macedońska postanowiła przejść do ofensywy i zniszczyć to gniazdo piractwa, jakim stała się Kreta. Podejmowane od początku X wieku próby odbicia tej wyspy szczęśliwy finał znalazły dopiero za panowania Nikefora II Fokasa.
  • Błażej Cecota (Uniwersytet Łódzki), Abbasydzka „rewolucja” w wizji dziejów Teofanesa Wyznawcy
    Przejęcie władzy przez Abbasydów w latach 749-750 należy do najistotniejszych wydarzeń we wczesnym okresie państwowości islamskiej. Pomimo że istnieją dowody na funkcjonowanie jeszcze w IX wieku silnych resentymentów proumajjadzkich, to w większości zachowanej spuścizny muzułmańskich historyków średniowiecznych dość pozytywnie ocenia się „rewolucję abbasydzką”. Wpływ islamskiej interpretacji tych wydarzeń odnajdujemy również w historiografii chrześcijańskiej, np. koptyjskiej.
    Nieco odmienny punkt widzenia na upadek Umajjadów i dojście do władzy Abbasydów reprezentuje Teofanes Wyznawca, autor
    Chronografii, jednego z najważniejszych dzieł bizantyńskich z okresu tzw. wieków ciemnych. Nie oceniając pozytywnie samego Marwana II, kronikarz wspomina jednakże o poparciu, jakim cieszył się on w Syrii. Nadmienia również o licznych prześladowaniach chrześcijan w okresie ustanawiania władzy Abbasydów nad Syrią. Jest to szczególnie widoczne, gdy porównamy te relacje z wcześniejszymi, dotyczącymi panowania kolejnych kalifów dynastii umajjadzkiej, w przypadku których Teofanes odnotowuje jedynie incydentalne przykłady antychrześcijańskich działań.
    W niniejszym referacie przeanalizowane zostaną passusy
    Chronografii dotyczące przejęcia władzy przez Abbasydów. Podjęta zostaniepróba odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób Teofanes oceniał zmianę dynastii panującej w kalifacie i o przyczyny, z powodu których interpretował ten fakt w określony sposób.
  • Magdalena Garnczarska (Uniwersytet Jagielloński), Motyw ikonograficzny gryfa i zająca na skrzyneczce zwanej saraceńsko-sycylijską ze skarbca katedry na Wawelu jako punkt wyjścia do rozważań nad wspólnymi upodobaniami artystycznymi arabskich i bizantyńskich kręgów dworskich
    Celem niniejszego referatu jest ukazanie pewnej wspólnoty upodobań estetycznych – dotyczącej wyrobu luksusowych przedmiotów artystycznych – łączącej arabską i bizantyńską kulturę dworską. Podstawową metodą badawczą będzie analiza porównawcza źródeł ikonograficznych, uwzględniająca także przekazy pisane.
    Punkt wyjścia dla rozważań stanowi srebrna skrzyneczka zwana saraceńsko-sycylijską ze skarbca katedry na Wawelu, która doskonale obrazuje złożony problem zależności pomiędzy sztuką arabską i bizantyńską. Dzieło powstało w XII lub XIII w., zaś w literaturze funkcjonuje od 2. połowy XIX w. Jednak wśród badaczy wciąż nie ma zgody, co do kręgu kulturowego powstania skrzyneczki – sugeruje się zarówno arabski, jak i bizantyński, a niekiedy także sasanidzki i łaciński – ikonografia oraz cechy formalne uniemożliwiają bowiem jednoznaczne rozpoznanie. Pozwala to przypuszczać, iż prawdopodobnie była adresowana do członka kosmopolitycznej elity dworskiej, lubującej się w wyrafinowanych i kosztownych przedmiotach zbytku, na treść i formę których kwestie religijne nie miały istotnego wpływu. Stąd też i wybrane przedstawienia mają charakter uniwersalny – aby lepiej to ukazać posłużę się zdobiącymi skrzyneczkę motywami gryfa oraz zająca. Oba zwierzęta – jedno fantastyczne, drugie pospolite – pojawiają się bowiem często na dziełach sztuki arabskiej i bizantyńskiej i mogą rzucić nieco światła na upodobania i powiązania artystyczne pomiędzy oboma kręgami.
  • Andrzej Hołasek (Uniwersytet Łódzki), Rozdarty Kościół. Chrześcijanie w Egipcie pomiędzy kryzysem chalcedońskim a podbojem arabskim
    Obrady soboru w Chalcedonie w 451 roku na zawsze podzieliły egipskich chrześcijan. Rozłam, do którego wówczas doszło, miał szerokie religijne i kulturowe konsekwencje. Wielokrotnie podejmowano próby pojednania, ale nie przyniosły one żadnego rezultatu. Podbój arabski w 642 roku ostatecznie przekreślił możliwość ponownego zjednoczenia. W niniejszym wystąpieniu autor przedstawia historyczny rys tego kościelnego konfliktu, jednocześnie starając się znaleźć odpowiedź na pytanie: jak podbój arabski przyczynił się do jego pogłębienia.
  • Anna Kotłowska (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu), Orient w romansie bizantyńskim
    W XII-wiecznym romansie bizantyńskim (trzy utwory zachowane w całości, jeden częściowo) fragmenty świata wschodniego są niezbędnym elementem fabuły.
    Celem referatu będzie a) ukazanie roli (wątki, wartościowanie, sens) elementów „perskich” (a tak naprawdę arabskich) w tym gatunku literackim; b) rozstrzygnięcie czy mają one wartość poznawczą dla historyka-bizantynisty, czy zachowują swoje znaczenie jedynie z perspektywy literackiej jako rys egzotyki cieszący konstantynopolitańskiego odbiorcę (tutaj ważne będzie porównanie z odpowiednimi aspektami w romansie antycznym).
  • Katarzyna Maksymiuk (Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach), Działania militarne Lachmidów na pograniczu irańsko-bizantyńskim w VI wieku
    Kluczową rolę w zabezpieczeniu południowego odcinka granicy między Persją i Bizancjum odgrywali Lachmidzi (będący w sojuszu z władcami sasanidzkimi) i Gassanidzi (sojusznicy Bizancjum). Referat poświęcony jest analizie konkretnych działań militarnych Lachmidów, widzianych przez pryzmat sytuacji politycznej na pograniczu persko-bizantyńskim w VI w. po Chr.
  • Małgorzata Martens-Czarnecka (Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN), Nubia Chrześcijańska i Arabowie
    Nubia chrześcijańska to kraj, który rozciągał się w Dolinie Nilu od pierwszej katarakty aż po rejon Sennar nad Nilem Błękitnym. Po zjednoczeniu w jeden organizm państwowy trzech niezależnych królestw nubijskich, egzystujących na tych terenach po upadku Państwa Meroickiego, powstało Królestwo Makurii ze stolicą w Dongoli. Przyjęcie chrześcijaństwa z Bizancjum w VI wieku, warunkowało rozwój tego państwa w orbicie kultury bizantyńskiej, równocześnie jednak bezpośrednie sąsiedztwo arabskiego Egiptu od północy, skazywało je przez wieki na koegzystencję ze światem muzułmańskim. Zachowane źródła arabskie informują nas o historii tego państwa, zwyczajach, kulturze, wojnach i traktatach pokojowych zawieranych w ich konsekwencji. Wszystko to musiało znaleźć odzwierciedlenie również w kulturze Nubii, o czym świadczą odkrywane zabytki.
  • Jan Prostko-Prostyński (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu), Arabska inwazja Cypru w 649 roku
    W 1985 roku J. des Gagniers i Tran Tam Tinh opublikowali wyniki badań kanadyjskiej ekspedycji archeologicznej w Soloi na Cyprze. W bazylice episkopalnej odnaleziono dwie inskrypcje datowane odpowiednio na lata 649 i 655. Oba teksty mają wielkie znaczeniu dla oceny pierwszych inwazji arabskich na Cypr w 649 i 655 roku. Inskrypcje podają bowiem, że w trakcie pierwszej inwazji Arabowie uprowadzili w niewolę około 120000, a podczas drugiej około 50000 mieszkańców Cypru. W moim wystąpieniu ocenię skalę tego ciosu dla populacji Cypru na tle innych transferów ludności dokonywanych w tej epoce.
  • Łukasz Różycki (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu), Odwieczny wróg? Obraz Arabów w traktacie De velitatione bellica
    Celem wystąpienia będzie ukazanie stosunku bizantyńskich autorów traktatów wojskowych do arabskich przeciwników. Pogarda, strach, a czasem podziw oraz zrozumienie to uczucia, które towarzyszyły wielu bizantyńskim wojskowym, operującym przez lata na pograniczu arabskim. Analizowanym źródłem będzie traktat
    De velitatione bellica, dzieło, którego autor (często utożsamiany z cesarzem Nikeforem Fokasem) był praktykiem i doskonale rozumiał problemy pogranicza bizantyńsko-arabskiego. Celem wystąpienia będzie natomiast ukazanie obrazu Arabów wyłaniającego się z traktatu wojskowego, co pozwoli nam lepiej zrozumieć przyczyny eskalacji konfliktu pomiędzy tymi dwiema potęgami w X wieku.
  • Ilona Skupińska-Løvset (Uniwersytet Łódzki), The Temple Mount of Jerusalem from the Destruction by Titus to the Rise of the Umayyads
    The Temple Mount is at present a holy place of two influential religions: Judaism and Islam. The time period discussed in the paper was the most dramatic in the history of the Temple Mount. The Temple, rebuilt by Herod the Great, was burnt during the Jewish war and it remained desolate for centuries, to regain splendour under the Arab rule. Archeological documentation concerning the outlook of this holy place as well as continuity in its spatial planning together with changes caused by the cultic traditions of Islam will be discussed.
  • Łukasz Smorczewski (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu), Wikariusz Teodor – tajemniczy pogromca Chalida ibn al-Walida
    Temat niniejszego referatu dotyczy jednego z ważkich epizodów wojny bizantyńsko-arabskiej (VII wiek), prowadzonej z wielką determinacją o panowanie nad Syrią i całym bliskim Wschodem. Otóż we wrześniu 629 roku odziały bizantyńskie dowodzone przez wikariusza Teodora i wspierane przez arabskich chrześcijan zdołały zaskoczyć, nieopodal wioski Mu’tah, znaczne zgrupowanie mahometańskiej armii. Odnotowane w kronice Teofanesa starcie zakończyła się druzgocącą klęską wojsk muzułmańskich. Spośród czterech arabskich wodzów pogrom zdołał przeżyć jedynie Chalid ibn Walid. Sukces Cesarstwa Bizantyńskiego okazał się być niezwykle krótkotrwały.
    Warto w tym miejscu przyjrzeć się postaci zagadkowego triumfatora spod Mu’tah, którym miał być, wedle przekazu Teofanesa, wikariusz Teodor. Z całą pewnością piastowana przez Teodra funkcja stanowiła swoistego rodzaju relikt. Dawny zwierzchnik diecezji jeszcze w VI wieku został pozbawiony większości swych kompetencji. Byłby to również jedyny przypadek wikariusza odnotowanego w VII wieku, który dowodziłby armią. W PLRE, monumentalnym studium prozopograficznym, A.H.M. Jones wyraził pewne wątpliwości co do poprawności przekazu Teofanesa. Zasadniczym celem mojego wystąpienia będzie próba właściwego zidentyfikowania urzędu sprawowanego przez zwycięskiego wodza. Wnikliwa analiza statusu bizantyńskiego dygnitarza rzuci snop światła na całość funkcjonowania administracji cesarstwa na Wschodzie w ostatnich latach jej istnienia.
  • Kamil Sobczak (Uniwersytet Łódzki), Transition from the Temple of Jupiter to the Great Mosque of Damascus in Architecture and Design
    Great Mosque of Damascus was built between 705 and 715 CE by the Umayyad Caliph al-Walid I. However, the origins of this building date to the distant past. At first it was a location of an ancient Aramaean temple dedicated to god Hadad. In the first century BCE the Romans had perceived this deity as local equivalent of Jupiter, which resulted in its transformation into the Temple of Jupiter Damascenus. In 391 Emperor Theodosius converted the temple into the Christian Cathedral of Saint John. Erection of the mosque by Caliph al-Walid I was under strong influence of earlier constructions. Meaning and consequences of such transitions, from the Roman temple through the Christian Cathedral to the Islamic mosque, will be discussed in terms of architecture and applied art.
  • Jakub Sypiański (Śródziemnomorski Dom Nauk o Człowieku (MMSH) w Aix-en-Provence, Uniwersytet Aix-Marsylia), Wiedza bez granic? Dynamika i rola wymiany naukowej między Bizantyńczykami a muzułmanami (VIII – XI wiek)
    W moich badaniach zajmuję się kontekstem społecznym i politycznym relacji arabsko-bizantyńskich ‎na gruncie naukowym (np. medycznym czy astrologicznym). Nie wchodząc głęboko w samą materię ‎tłumaczonych dzieł filozoficznych, astrologicznych czy medycznych, staram się zrozumieć tło ‎społeczne interakcji intelektualnych. Jakie były ich cele? Jak je przedstawiono w źródłach? Czy były ‎uwikłane w politykę? Czy uczenie się od „niewiernych” lub dzielenie się z nimi wiedzą było problemem religijnym? ‎
    Staram się również porównać funkcjonowanie wiedzy w społeczeństwie ‎bizantyńskim i arabskim. Jakie było znaczenie edukacji i mecenatu naukowego? Do czego służyło ‎wykształcenie? Czy interesowano się podobnymi autorami? ‎
    W moim podejściu staram się uwzględnić takie sfery życia Bizantyńczyków i muzułmanów jak: ‎dyplomacja, uprawianie nauki, propaganda polityczna, kreacja własnej „tożsamości” i wyobrażenie ‎‎„Innego”.‎
    Ważną częścią mojej refleksji jest śledzenie zmian. Wbrew przyjętym bezrefleksyjnie schematom ‎myślenia, relacje arabsko-bizantyńskie nie były niezmiennym monolitem. Ulegały zmianom i ‎przeformułowaniom pod wpływem konkretnych agend politycznych albo fenomenów ‎społecznych. Z drugiej strony, niektóre zachowania Bizantyńczyków i Arabów rzeczywiście ‎powtarzały się przez wieki i część mojej pracy to próba wyjaśnienia, gdzie mamy do czynienia z toposem ‎literackim, gdzie z odziedziczonym modelem, a gdzie z nowym sposobem interakcji z „Innym”.‎
    W moim referacie zamiast przedstawić jeden konkretny aspekt moich badań chciałbym przedstawić ‎szerokie spojrzenie na stan badań oraz perspektywy rozwoju studiów nad badaną przeze mnie ‎tematyką. Chciałbym poświęcić kilka słów metodologii, którą stosuję, źródłom, które można ‎wykorzystać i mojemu specyficznemu podejściu do tej tematyki.‎
  • Radosław Ziarkowski (Uniwersytet Łódzki), Zmiany w gospodarce tekstylnej na Bliskim Wschodzie w wyniku podbojów arabskich
    Bliski Wschód odgrywał bardzo ważną rolę w przemyśle tekstylnym od Starożytności. Leżał na skrzyżowaniu szlaków handlowych, wśród których największe znaczenie miał szlak jedwabny. W późnej starożytności i na początku średniowiecza rozwinięta była tu również obróbka jedwabiu, szczególnie znane i cenione były jedwabne szaty z Syrii i Egiptu, jak również ze znajdującej się w większości na terenie dzisiejszej Azji Centralnej Sogdiany. Znaczną rolę, chociaż na mniejszą skalę jeśli chodzi o zasięg geograficzny, odgrywał także handel wyrobami bawełnianymi. Interesująca wydaje się także różnorodność znalezionych wyrobów z wełny owczej, wielbłądziej, a nawet króliczej; interesujące wydają się znaleziska wykonane z tak zwanego „jedwabiu morskiego”. W początkowej fazie podbojów arabskich obserwujemy pewną nieufność w stosunku do jedwabiu, nobilitowana zostaje wełna wielbłądzia, jednakże po dosyć krótkim czasie rola jedwabiu, jako najbardziej luksusowej tkaniny wraca do normy. W referacie postaram się przedstawić przemiany, które zachodziły w gospodarce tekstyliami, koncentrując się zwłaszcza na tkaninach wyższej jakości, oraz postaram się odpowiedzieć na pytania o to, kiedy dokładnie zmienił się stosunek Arabów do jedwabiu, jaka była struktura tkanin luksusowych w początkach panowania Arabów na Bliskim Wschodzie, jaki był stosunek Arabów do tranzytu jedwabiu na tereny Bizancjum oraz czy występowały rodzime hodowle jedwabników na terenie Syrii, Egiptu i Persji po podboju arabskim (część badaczy opowiada się za tezą, że rodzima produkcja surowego jedwabiu została zniszczona w wyniku podboju).
Ten wpis został opublikowany w kategorii Bez kategorii. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.